De prijs wordt uitgereikt door het Rathenau Instituut, dat onderzoek doet naar de impact van wetenschap, technologie en innovatie op de samenleving. De onderscheiding is vernoemd naar voormalig directeur Melanie Peters en bestaat uit een geldbedrag van 5.000 euro en een sculptuur van beeldend kunstenaar Martha Waijop.
In het Sociaal AI Lab Rotterdam werken bewoners, studenten, onderzoekers en beleidsmakers samen aan vragen rond kunstmatige intelligentie en digitalisering. Het initiatief is een samenwerking van Hogeschool Rotterdam, Gemeente Rotterdam, Erasmus Universiteit Rotterdam en Techniek College Rotterdam. Het lab is een fysieke plek waar ervaringen uit de stad samenkomen met kennis uit onderwijs en onderzoek. Door middel van gesprekken, bijeenkomsten en leer- en doe activiteiten worden bewoners uitgenodigd mee te denken over het vormgeven van technologie die hun dagelijks leven beïnvloedt. Zo krijgen inwoners een actieve stem in de ontwikkeling van nieuwe technologie.
Een digitale samenleving voor iedereen
Iedereen moet mee kunnen doen in een wereld die steeds digitaler wordt, vindt de gemeente Rotterdam. Vanuit die ambitie ontstond het Sociaal AI Lab Rotterdam. Onderzoekers en ontwerpers Peter van Waart en Tomasz Jaskiewicz leverden vanuit Hogeschool Rotterdam een relevante bijdrage in de ontwikkeling ervan.
“Door hun kennis en ervaring met het opzetten van labs en het actief betrekken van gebruikers bij het vormgeven van technologie, is er een laagdrempelige plek ontstaan die bijdraagt aan verantwoorde digitalisering en gelijke kansen voor iedereen”, aldus Heleen Elferink, directeur van kenniscentrum Creating 010.
Samen met bewoners onderzoeken we wat kunstmatige intelligentie (AI) betekent voor het dagelijks leven in Rotterdam, en hoe we AI zo kunnen gebruiken dat het bijdraagt aan gelijke kansen voor iedereen.
Technologie samen met Rotterdammers ontwikkelen
Vanuit kenniscentrum Creating010 draagt Hogeschool Rotterdam met praktijkgericht onderzoek en ontwerpexpertise bij aan het Sociaal AI Lab. Peter van Waart en Tomasz Jaskiewicz onderzoeken al jaren hoe technologie beter kan aansluiten bij de behoeften van mensen. Met die kennis maken zij technologie tastbaar en geven zij Rotterdammers meer invloed op de ontwikkeling ervan.
Al meer dan tien jaar experimenteren Peter en zijn collega's met manieren om technologie dichter bij inwoners te brengen. "In 2014 begon ik samen met een groep minorstudenten en collega’s een wijklab in een pandje aan de Middellandstraat”, blikt Peter terug. “In 2017 ontstond er idee voor een labkar: een bakfietsconstructie vol sensoren en elektronica waarmee we de wijk in konden om samen met bewoners simpele digitale toepassingen te maken. Eind 2023 zette ik mijn idee voor een Digitaal Sociaal InnovatieLab (DiSIL) op papier. Rond diezelfde tijd deelden Tomasz en ik de ambitie om in wijklabs vorm te geven aan civic prototyping en participatory design: een manier van werken waarbij bewoners actief meedenken, ontwerpen en experimenteren.”
Begin 2025 kreeg het Sociaal AI Lab Rotterdam officieel een plek bij Expertisecentrum Maatschappelijke Innovatie (EMI) op de Hillevliet in Rotterdam-Zuid. Sindsdien is hard gewerkt aan de opbouw en ontwikkeling van het lab. Dat gebeurde samen met de partners, studenten, collega's en mensen die het lab dagelijks draaiende houden.
Volgens Tomasz Jaskiewicz draait het Sociaal AI Lab niet alleen om de technologie, maar juist ook om de vraag van wie die technologie is.
"Vanuit de hogeschool hebben we ons onderzoek en onderwijs verbonden aan het lab en met NOVA AI, ontwikkeld door Datalab Rotterdam, een veilige en transparante infrastructuur beschikbaar gemaakt. Dat is belangrijk, omdat AI steeds meer invloed heeft op ons dagelijks leven. Die technologie wordt gebouwd met kennis van ons allemaal. Daarom vinden we dat Rotterdammers niet alleen gebruiker moeten zijn, maar ook moeten kunnen meepraten over de ontwikkeling ervan. Die gedachte proberen we ook terug te laten komen in de manier waarop we het lab organiseren. Daarbij werken we vanuit gelijkwaardigheid, wederkerigheid, nabijheid en continuïteit."
Waardering van de jury
De toekenning van de prijs onderstreept de maatschappelijke waarde van het werk van het Sociaal AI Lab Rotterdam. De jury koos het project uit 31 voordrachten. Volgens juryvoorzitter Daan Roovers is het werk van het lab ‘uitermate relevant en urgent’.
“Het Sociaal AI Lab Rotterdam zorgt ervoor dat een brede groep mensen kennis kan opdoen over digitalisering en AI, en hierover met elkaar in gesprek kan gaan. Het voeren van een maatschappelijke dialoog over zo’n fundamenteel ingrijpende nieuwe technologie is heel belangrijk, maar helemaal niet vanzelfsprekend.”
De jury is enthousiast over het feit dat het lab interdisciplinair werkt. Ook ziet de jury potentie voor verdere groei van de infrastructuur die in Rotterdam is opgebouwd.
Over Peter en Tomasz
Tomasz Jaskiewicz is lector Civic Prototyping bij kenniscentrum Creating010. In zijn onderzoek gebruikt hij prototypes. Daarmee verkent hij samen met inwoners en maatschappelijke partners de kansen en risico's van digitale technologie. Door technologie en mogelijke toepassingen tastbaar te maken en mensen ermee te laten experimenteren, ontstaan nieuwe ideeën en perspectieven. Ook worden maatschappelijke en ethische afwegingen zo concreter en beter bespreekbaar.
Peter van Waart is onderzoeker Human-Centered Design bij kenniscentrum Creating010 en themaregisseur voor de maatschappelijke opgave Slimme en sociale stad. Hij werkt aan manieren om inwoners, studenten, onderzoekers en organisaties samen te laten werken aan maatschappelijke vraagstukken. Daarbij staat de gebruiker centraal. Inwoners krijgen de kans om mee te denken over beleid en digitale diensten. Studenten en onderzoekers leren tegelijkertijd beter begrijpen hoe mensen technologie gebruiken en ervaren.