Het onderzoek van Ubert komt voort uit een diepgevoelde frustratie over hoe laaggeletterdheid structureel over het hoofd wordt gezien in debatten over digitale inclusie. De maatschappelijke discussie gaat vaak over de fysieke toegang tot computers of internet. Hierbij blijft de barrière van taalvaardigheid meestal volledig onbesproken.
Voor Ubert is dit geen abstracte theorie. Ze groeide zelf op in een gezin waar beide ouders moeite hadden met lezen en schrijven. "Communicatie voelde zelden neutraal," legt Ubert uit. "Binnenkomende brieven van scholen, verzekeraars of overheidsorganisaties functioneerden niet simpelweg als informatie, maar werden vaak momenten rond de eettafel waarin betekenis overlegd, geraden, geïnterpreteerd of stilletjes uitgesteld werd”.
Lessen uit de Rotterdamse praktijk
De basis voor haar uiteindelijke ontwerp werd gelegd in de Rotterdamse wijken, waar zij de dagelijkse overlevingsstrategieën van laaggeletterde bewoners bestudeerde. Tijdens een experiment in Hillesluis werkte Ubert nauw samen met lokale buurtvaders om een traditioneel couscousrecept om te zetten naar een handleiding die volledig bestond uit beelden. Hieruit bleek dat mensen die moeite hebben met tekst niet hulpeloos zijn, maar juist enorm veerkrachtig navigeren met behulp van visuele logica en informele sociale netwerken. Deze specifieke dynamiek – het oplossen van complexe taken zonder tekst, maar mét hulp van anderen – heeft Ubert opgenomen in de spelregels van ’Living Without Letters’.
"Het voelt alsof ik dit zou moeten begrijpen."
Al deze inzichten hebben geresulteerd in het bordspel ‘Living Without Letters’. Spelers krijgen in het spel de opdracht om zonder tekst een woning te bemachtigen in Rotterdam. Het spel fungeert bewust niet alleen als een simpele simulatie van laaggeletterdheid, maar zet elementen zoals tijdsdruk en afhankelijkheid in om de harde systeemlogica echt voelbaar te maken.
Van afstudeerproduct naar systeemverandering
Binnen Kenniscentrum Creating 010 krijgt dit project een duurzaam vervolg. Het bordspel functioneert inmiddels als een ‘boundary object’: een concreet, tastbaar object dat mensen uit compleet verschillende werelden helpt om met elkaar in gesprek te gaan. Studenten van Hogeschool Rotterdam gebruiken het om te reflecteren op hun ontwerpkeuzes, terwijl partner Stichting Lezen & Schrijven het inzet voor betekenisvolle gesprekken over inclusieve communicatie.
Als ‘systems translator’ slaat Ubert een brug tussen de Rotterdamse leefwereld, het onderwijs en technologische partners zoals het Rotterdams Sociaal AI Lab. Door deze werelden met elkaar te verbinden, zorgt ze ervoor dat verschillende perspectieven uit onderzoek, onderwijs en de maatschappij elkaar ontmoeten. Paradoxaal genoeg is het einddoel van Ubert om niet meer nodig te zijn: “Succes wordt niet gemeten door onmisbaar te worden, maar door inclusief denken in te bedden in onderwijspraktijken, organisaties en systemen. Op deze manier wordt de verantwoordelijkheid voor inclusieve participatie een gezamenlijke opgave in plaats van een individueel probleem”.
Wil je zelf ervaren hoe deze uitsluiting werkt of wil je het bordspel ‘Living Without Letters’ inzetten binnen jouw onderwijsprogramma of maatschappelijke organisatie? Neem dan contact op met Tanja Ubert of bezoek de officiële projectwebsite.