Dat stond centraal tijdens het slotevent van het tweejarig onderzoek De Cruciale Rol van de Leider. Directeur Arjen van Klink opende het event in de Skyroom van het ss Rotterdam met lovende woorden over de opbrengsten van het onderzoek. Op basis van ruim tien jaar onderzoek werd namelijk duidelijk dat de rol van de leider doorslaggevend is voor het al dan niet slagen van belangrijke transities, bijvoorbeeld op het gebied van digitalisering en verduurzaming. Dat was het vertrekpunt van De Cruciale Rol van de Leider.
Om leiders in het mkb te ondersteunen, richtte het onderzoek zich op de vraag hoe zij beter inzicht kunnen krijgen in hun strategisch leiderschap en hoe zij hun organisatie kunnen meenemen in verandering. Met als resultaat – naast onderwijscases en wetenschappelijke artikelen – een praktisch gespreksinstrument dat ondernemers helpt om de dialoog aan te gaan en verbinding te versterken.
Leiderschap als sociaal proces
Keynote-spreker Jakob van Wielink nam de aanwezigen mee in een warme en openhartige lezing rondom een thema dat vaak een associatie heeft met autoriteit. "Leiderschap is een besmet woord. Niet iedereen noemt zich graag een leider." Dat is zonde, want leiderschap gaat volgens hem om de kunst en kunde om invloed uit te oefenen.
Hij schreef het boek De vijf wetten van transitie, waarbij maar liefst drie van deze wetten gaan over 'de ander' of het contact daarmee. Naast persoonlijke roeping en risico nemen, gaat het vooral over verbinding, omgaan met conflict en inzetten op verandering.
Volgens Van Wielink begint leiderschap bij verbinding. Verbinding vraagt om voortdurende dialoog, nieuwsgierigheid en het vermogen om werkelijk te begrijpen wat de ander bedoelt. "Wie niet kan parafraseren, kan zich onmogelijk echt verbinden", aldus Van Wielink.
Naast verbinding noemt hij conflict als een belangrijke pijler die een goede leider niet uit de weg gaat. Hoewel er tegenwoordig veel wordt gesproken over psychologische veiligheid, stelt hij dat organisaties zonder conflicten niet per definitie veilig zijn. Integendeel: wanneer mensen zich psychologisch veilig voelen, durven zij afwijkende meningen uit te spreken en moeilijke gesprekken aan te gaan. Voor leiders betekent dit dat zij niet alleen ruimte moeten geven aan verschillende perspectieven, maar ook moeten leren omgaan met de spanning die daarbij hoort.
Van Wielink stelt bovendien dat verandering en transitie niet hetzelfde zijn. Verandering gaat van A naar B. Transitie gaat over de vraag: wat betekent deze verandering voor mij? Die laatste is veel complexer, omdat mensen de verandering zelf moeten verwerken. Dat roept de vraag op: zijn medewerkers bereid afscheid te nemen van de huidige of vorige situatie?
Mensen kunnen iets nieuws pas echt verwelkomen wanneer zij hebben losgelaten wat zij achterlaten. Pas als je als leider oud zeer binnen organisaties bespreekbaar maakt, kan dat dienen als voedingsbodem voor toekomstige ontwikkeling.
Het belang van dialoog voor de leider: een praktisch gespreksinstrument
De vijf wetten van transitie van Van Wielink sluiten uitstekend aan bij de uitkomsten van het onderzoek De Cruciale Rol van de Leider. Een belangrijk onderdeel van het onderzoek is het zogenaamde Kruis van de Leider. Dit model helpt ondernemers inzicht te krijgen in de spanningsvelden waarmee zij dagelijks te maken hebben.
Hoofdonderzoeker Johan Reijenga lichtte het model toe, waarin leiders voortdurend balanceren tussen de as van de tijd (verleden en toekomst) en de as van ruimte (interne en externe gerichtheid). Werken met dit model geeft inzicht in waar de balans ontbreekt en welke perspectieven meer aandacht vragen.
Als een ondernemer bijvoorbeeld te veel gericht is op de interne omgeving, is er weinig aandacht voor nieuwe marktontwikkeling. Een ander voorbeeld is gevangen zijn in het verleden, waardoor de focus op innovatie verloren gaat.
Tijdens het event deelden ondernemers en praktijkpartners hun ervaringen met het model. Daarbij bleek dat veel leiders een natuurlijke voorkeur hebben voor één of meerdere perspectieven. Sommigen richten zich sterk op creativiteit en vernieuwing, terwijl anderen juist de rol van traditiebewaker vervullen.
Juist die verschillen blijken waardevol. Geen enkel kwadrant is beter dan een ander. Organisaties hebben alle perspectieven nodig om succesvol te kunnen inspelen op veranderingen. De uitdaging is om de verschillende stemmen met elkaar in gesprek te brengen en te voorkomen dat één perspectief dominant wordt.
Verschillende deelnemers benadrukten dat het model vooral waardevol is als hulpmiddel voor strategische dialoog. Niet als diagnose-instrument dat een oordeel velt, maar als middel om bewustwording te creëren en gesprekken op gang te brengen.
De volgende stap: van diagnose naar interventie
De impact van het project reikt inmiddels verder dan het oorspronkelijke onderzoek. Op basis van interviews met ondernemers is een gevalideerde vragenlijst ontwikkeld waarmee leiders inzicht krijgen in hun strategisch leiderschap.
Binnenkort wordt hiervoor een online omgeving gelanceerd. Ondernemers kunnen dan samen met hun team de vragenlijst invullen en op basis van de resultaten het gesprek voeren over leiderschap, strategie en toekomstgericht ondernemen.
Ook de doorwerking in het onderwijs blijkt groot. De vragenlijst is inmiddels onderdeel van het curriculum van de opleiding Ondernemerschap & Retail Management en vormt de basis voor nieuwe onderwijscases. Daarnaast is de vragenlijst vertaald naar het Engels en wordt deze binnenkort afgenomen onder studenten van de masteropleiding Consultancy and Entrepreneurship.
Tijdens de afsluitende discussie werd vooruitgekeken naar een volgende stap. Waar het huidige onderzoek vooral inzicht geeft in leiderschapspatronen en bewustwording creëert, richt vervolgonderzoek zich op interventies. Welke gesprekken, werkvormen en aanpakken helpen leiders daadwerkelijk om met deze spanningen om te gaan?
Daarmee krijgt het onderzoek een vervolg dat opnieuw aansluit bij de praktijk. Want zoals gedurende de middag meerdere keren werd benadrukt: leiderschap gaat uiteindelijk niet over één persoon, maar over het vermogen om samen richting te geven aan de grote transities van deze tijd. Dat hebben we nodig op weg naar een toekomstbestendige economie.