Van jongs af aan leren we dat kennis gelijkstaat aan waarheid. Iets klopt, of het klopt niet. Volgens de epistemologie, de filosofie van kennis, ligt dat genuanceerder. Wiersma laat zien dat kennis meestal bestaat uit modellen en begrippen die de werkelijkheid vereenvoudigen. Ze helpen je kijken, maar laten ook altijd iets buiten beeld. “We zijn vaak epistemologisch onschuldig,” zegt Wiersma. “We nemen kennis over zonder te vragen hoe die tot stand kwam en welke aannames erin zitten.” Dat gebeurt niet alleen in het onderwijs, maar ook in politiek, beleid en technologie. Denk aan uitspraken van politici of teksten van AI-taalmodellen. Ze klinken overtuigend, maar het blijven interpretaties.
Tekst gaat verder onder foto (foto's Elroy van Sloten)
“We nemen kennis over zonder te vragen hoe die tot stand kwam en welke aannames erin zitten.”
Samen leren in en met de praktijk
Onzekerheid omarmen klinkt aantrekkelijk, maar voelt in de praktijk ongemakkelijk. Veel organisaties en opleidingen sturen op controle en voorspelbaarheid. Problemen vragen dan om snelle, sluitende oplossingen. Wiersma ziet dat dit vaak niet werkt bij complexe vraagstukken. “Het gaat niet om de perfecte oplossing,” zegt hij. “Het gaat om leren handelen terwijl je nog niet alles weet.” Soms levert een project geen eindantwoord op, maar een deelinzicht. Dat inzicht helpt de volgende groep weer verder. Dit vraagt om een verschuiving van oplossingsgericht naar onderzoekend werken.
In zijn samenwerking met organisaties ziet Wiersma hoe kennis ontstaat in de dagelijkse werkpraktijk, niet alleen binnen kennisinstellingen. In onderwijsprojecten met bedrijven wordt soms gedaan alsof organisaties een probleem aandragen en studenten vanuit onderwijs en onderzoek de oplossing bedenken. Maar in werkelijkheid zijn de vraagstukken waar bedrijven mee worstelen vaak complexer en voortdurend in beweging. Ook werken bedrijven vaak vanuit hun eigen ervaringen en routines. Dat werkt prima, tot de context verandert. De belangrijkste vraag is voor Wiersma dan ook: hoe creëren we situaties en omgevingen waarin studenten samen met bedrijven onderzoekend aan een probleem kunnen werken?
Een nieuw model voor succesvolle samenwerking
In zijn promotieonderzoek onderstreept Wiersma de potentie van studentenprojecten, fieldlabs en living labs als ‘innovatieruimtes’. In die omgevingen leren studenten, bedrijven en onderzoekers samen, terwijl onzekerheid blijft bestaan. Wiersma ontwikkelde hiervoor een model om te begrijpen welke factoren van invloed zijn op een succesvolle samenwerking. Een cruciaal element in dit proces is het inbouwen van reflectie, waarbij wordt nagedacht over welke kennismodellen er worden gebruikt en of deze wel passend zijn voor de situatie. Zo wordt reflectie niet alleen ingezet als check op efficiëntie, maar als een onderzoek naar de aannames en grenzen die onderdeel zijn van alle kennis. Kloppen die aannames nog? En voor wie werken ze wel of niet?
Kennis als hulpmiddel, niet als waarheid
Kennis geeft richting, maar blijft altijd een specifieke lens waardoor de werkelijkheid wordt bekeken. Dit kan nuttig zijn, maar nooit volledig. Het onderzoek van Wiersma laat zien dat onzekerheid kan functioneren als een uitnodiging om te blijven onderzoeken, waardoor meer ruimte ontstaat voor betere beslissingen, creatievere oplossingen en meer realistische verwachtingen van zowel studenten als professionals. Voor hogescholen en organisaties betekent dit: niet streven naar sluitende antwoorden binnen de bekende kaders, maar het onderzoeken van mogelijkheden buiten de gebaande paden. Uiteindelijk is kennis maar kennis – waardevol, zolang we haar blijven bevragen.
Het volledige proefschrift van Mark Wiersma is hier te vinden: Knowledge transfer between universities of applied sciences and SMEs: A study of innovation spaces.